Rzeczpospolita

Państwo powstałe po Unii Lubelskiej, unii realnej Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, stało się lokalnym mocarstwem w Europie środkowo-wschodniej. W kolejnych dekadach potrafiło odpierać liczne ataki ościennych mocarstw i odnosić także sukcesy w wojnach zaczepnych – tutaj przykładem jest inicjatywa polskich magnatów znana pod nazwą „dymitriad”, kiedy możni Rzeczpospolitej zaingerowali w sprawy wewnętrzne Państwa Moskiewskiego, próbując osadzić na Kremlu własnych faworytów do carskiego tronu. Za najpoważniejsze przyczyny późniejszego kryzysu, poza kwestiami prawno-ustrojowymi, podaje się najczęściej dwa największe konflikty w które uwikłała się Rzeczpospolita. Pierwszym z nich był bunt kozacki, jakiego areną w latach czterdziestych stała się Ukraina, a który był dla państwa polsko-litewskiego tym bardziej dolegliwy, że miał miejsce właśnie na gospodarczym zapleczu kraju, najbardziej żyznych terenach czarnoziemnych. Drugi to atak Szwecji, zwany „potopem”, który miał miejsce w latach pięćdziesiątych siedemnastego wieku. Najazd ten objął prawie cały teren kraju (poza Ukrainą grabioną przez Chmielnickiego i wschodnią częścią Litwy okupowaną przez Moskwę) i prawie doprowadził do rozpadu Unii. W toku siedemnastego wieku Rzeczpospolita utraciła na rzecz Państwa Moskiewskiego tereny na wschodzie kraju – ziemię siewiersko-czernichowską, smoleńską oraz ziemie ukrainne po wschodniej stronie Dniepru, wraz z Kijowem. Zmiany te zostały uznane najpierw w rozejmie Andruszowskim, a następnie w roku 1588 w postanowieniach tzw. Pokoju Grzymułtowskiego, który ustalił polskie granice aż do pierwszego rozbioru Rzeczpospolitej.